डिजिटल युगका बालबालिका र अभिभावकको भूमिका: डर कि अवसर?

आजभोलि हरेक घरको कथा हो - बालबालिका र उनीहरूको हातमा भएको मोबाइल वा ट्याब्लेट। उनीहरू घण्टौँ स्क्रिनमा हराउँदा हामी अभिभावकलाई चिन्ता लाग्नु स्वाभाविक हो। कतै हाम्रा छोराछोरी बिग्रिने हुन् कि? पढाइमा ध्यान नदिने हुन् कि? इन्टरनेटको गलत दुनियाँमा फस्ने हुन् कि? यस्ता हजारौँ प्रश्नले हाम्रो मनमा डेरा जमाएका छन्।

तर, के हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ - यो प्रविधि, जसलाई हामी डर मानिरहेका छौँ, त्यो वास्तवमा हाम्रा बालबालिकाका लागि एउटा विशाल अवसरको ढोका पनि हुन सक्छ?

बदलिँदो विश्व र डिजिटल आवश्यकता

एक पटक सोचौँ त, आजभन्दा २० वर्षपछिको संसार कस्तो होला? हामीले अहिले गरिरहेका धेरै परम्परागत जागिरहरू त्यतिबेला हुने छैनन्। सबै कुरा प्रविधि र इन्टरनेटमा आधारित हुनेछ। डाक्टरदेखि इन्जिनियरसम्म, किसानदेखि व्यापारीसम्म, सबैलाई डिजिटल सीप अनिवार्य हुनेछ। जसरी कुनै बेला लेखपढ गर्न जान्नु महत्त्वपूर्ण थियो, त्यसरी नै भविष्यमा डिजिटल साक्षरता अनिवार्य हुनेछ। यदि हामीले आज हाम्रा बालबालिकालाई यो प्रविधिबाट टाढा राख्यौँ भने, के हामी उनीहरूलाई भविष्यको दौडबाट पछाडि पारिरहेका त छैनौँ?

विद्यार्थीको भूमिका: उपभोक्ता होइन, सिर्जनाकर्ता बनौं

इन्टरनेट एउटा विशाल समुद्र हो। यसमा ज्ञानका मोती पनि छन् र समय बर्बाद गर्ने जाल पनि। विद्यार्थी भाइबहिनीहरूले यो बुझ्नु जरुरी छ कि उनीहरूले मोबाइल वा कम्प्युटर केका लागि प्रयोग गरिरहेका छन्।

• जिज्ञासु बन्नुहोस्: टिकटक र युट्युबमा भिडियो हेरेर समय बिताउनुको सट्टा आफ्नो पढाइसँग सम्बन्धित नयाँ कुराहरू खोज्नुहोस्। विज्ञानका प्रयोगहरू हेर्नुहोस्, इतिहासका कथाहरू सुन्नुहोस् वा गणितका अप्ठ्यारा हिसाबहरू समाधान गर्ने तरिका सिक्नुहोस्।
• नयाँ सीप सिक्नुहोस्: इन्टरनेटमा कोडिङ, ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन जस्ता हजारौँ सीपहरू निःशुल्क सिक्न सकिन्छ। यी सीपहरूले तपाईंको भविष्य उज्यालो बनाउन सक्छन्।
• सिर्जना गर्नुहोस्: केवल अरूको सामग्री हेर्ने (consume) मात्र होइन, आफैँ केही बनाउने (create) प्रयास गर्नुहोस्। एउटा सानो ब्लग लेख्नुहोस्, आफ्नो ज्ञान बाँड्न युट्युब भिडियो बनाउनुहोस् वा कुनै सामाजिक विषयमा पोस्टर डिजाइन गर्नुहोस्।

अभिभावकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका: नियन्त्रण होइन, मार्गदर्शन

अभिभावकको रूपमा हाम्रो भूमिका बालबालिकाको हातबाट मोबाइल खोस्ने होइन, बरु त्यो मोबाइललाई सही तरिकाले कसरी चलाउने भनेर सिकाउने हो। हामी 'पुलिस' होइन, 'गाइड' बन्नु जरुरी छ।

• डिजिटल साथी बन्नुहोस्: आफ्ना छोराछोरीसँगै बस्नुहोस्। उनीहरूले कुन एप चलाउँछन्, कस्ता भिडियो हेर्छन्, इन्टरनेटमा के खोज्छन् भनेर चासो राख्नुहोस्। उनीहरूसँग साथी जसरी कुरा गर्नुहोस् ताकि उनीहरूले कुनै समस्या पर्दा तपाईंसँग खुलेर भन्न सकून्।
• समय र नियम बनाउनुहोस्: दिनमा कति घण्टा स्क्रिन चलाउने, कुन समय पढाइको लागि र कुन समय मनोरञ्जनको लागि हो भनेर स्पष्ट नियम बनाउनुहोस्। खाना खाने बेला वा सुत्नुअघि मोबाइल चलाउन नदिने जस्ता नियमले अनुशासन सिकाउँछ।
• सकारात्मक प्रयोगमा प्रोत्साहन दिनुहोस्: यदि तपाईंको छोरा वा छोरीले इन्टरनेटबाट केही नयाँ कुरा सिकेको छ, कुनै रचनात्मक काम गरेको छ भने प्रशंसा गर्नुहोस्। उनीहरूलाई शैक्षिक वेबसाइटहरू, एपहरू र ज्ञानवर्दक च्यानलहरूबारे जानकारी दिनुहोस्।
• खतराबारे सचेत गराउनुहोस्: इन्टरनेटमा हुने ठगी, अनलाइन दुर्व्यवहार (cyberbullying) र आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्नुपर्छ भन्नेबारे उनीहरूलाई सिकाउनुहोस्। डर देखाउने होइन, सचेत गराउने हाम्रो उद्देश्य हुनुपर्छ।

एक शिक्षकको प्रयास र आग्रह 

म एक कम्प्युटर शिक्षक र सामाजिक अभियन्ता हुँ। मेरो एक उद्देश्य छ नेपालका युवा र बालबालिकाहरूलाई डिजिटल दुनियामा सक्षम र सिर्जनाशील बनाउने। यही उद्देश्यले मैले उनीहरूका लागि अध्ययन सामग्रीहरू यो वेबसाइटमा राखिरहेको छु।, ताकि उनीहरूले प्रविधिको प्रयोग गरेर आफ्नो पढाइलाई अझ रोचक बनाउन सकून्।

तर कहिलेकाहीँ, मेरो यो प्रयासलाई शंकाको दृष्टिले हेरिन्छ। अभिभावकहरूलाई लाग्दो हो, 'यसले हाम्रा छोराछोरीलाई इन्टरनेटको लत लगाउन खोजिरहेको छ।' म उहाँहरूको चिन्ताको सम्मान गर्दछु। तर मेरो मनसाय पवित्र छ। म हाम्रा युवा र  बालबालिकालाई भविष्यको लागि तयार पार्न चाहन्छु, जहाँ डिजिटल सीप बिना प्रगति असम्भव छ। म उनीहरूलाई इन्टरनेटको उपभोक्ता मात्र होइन, एक जिम्मेवार प्रयोगकर्ता र सिर्जनाकर्ता बनाउन चाहन्छु।

निष्कर्ष

आगोले खाना पनि पकाउँछ, घर पनि जलाउँछ। गल्ती आगोको होइन, प्रयोग गर्ने तरिकाको हो। डिजिटल प्रविधि पनि त्यस्तै हो। यो हाम्रा युवा र बालबालिकाका लागि डर होइन, अवसरको खानी हो।

आउनुहोस्, हामी सबै - शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक - मिलेर यो प्रविधिको सही प्रयोग गरौं। आफ्ना बालबालिकालाई नियन्त्रण गरेर होइन, उनीहरूलाई विश्वास गरेर र सही बाटो देखाएर एउटा यस्तो पुस्ता तयार पारौं, जो डिजिटल रूपमा सक्षम, बौद्धिक रूपमा तेज र मानवीय रूपमा संवेदनशील होस्। भविष्य उनीहरूकै हो, र त्यो भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी आज हाम्रो काँधमा छ।